Deveta lekcija: Instrumentalne teorije motivacije

Instrumentalne motivacione teorije novijeg su datuma. To je i jedan od razloga zbog kojih one predstavljaju jedinstvo mnogih varijacija teorija koje su nastale pre njih. Do danas je formulisano četrnaest različitih modela (koncepcija) ovih teorija, koje se medjusobno razlikuju, pre svega, po tome kako tretiraju odnose, to jest - da li postoji razlika izmedju očekivanja i valencije. Suština ovih teorija je u tome što motivaciju za rad i motivacione procese generalno - posmatraju kao izabrano ponašanje. To znači da svaki pojedinac bira odredjeno ponašanje, stepen zalaganja na radu i rezultate koje će postići, a u zavisnosti od njegovog ličnog uverenja o korisnosti, dobitku i drugim pogodnostima. Prema tome, svaki pojedinac je motivisan da se zalaže u radu do one mere, koja mu prema sopstvenom mišljenju, omogućava postizanje odredjenih ciljeva koje očekuje, a koji su za njega privlačni, odnosno - za koje je zainteresovan.

Najpotpuniju i najubedljiviju instrumentalnu teoriju motivacije postavio je V. Vrum (Vroom). Ova teorija poznata je kao teorija iščekivanja preferencije, odnosno samo - teorija iščekivanja.

Vroom, V., Work and Motivation, John Willey and Sons, New York, 1964.

Osnovne varijable Vrumove teorije su: valenca, iščekivanje i ishod. Po njemu, valenca je privlačnost, odnosno afektivna orijentacija pojedinca prema odredjenom cilju - ishodu. Ta valenca, odnosno, vrednost ciljeva može da varira: da bude pozitivno valentna (kad pojedinac preferira njihovo postizanje), da ima nultu vrednost (kada je pojedinac indiferentan prema postizanju cilja) i da ima negativnu valencu (kada pojedinac želi da izbegne postizanje cilja).

Ključni pojam - iščekivanje, Vrum definiše kao uverenje pojedinca da je odredjeni cilj nužan i dovoljan uslov za postizanje drugog (za njega važnijeg) cilja. Vrednost jednog cilja zavisi od valence (privlačnosti i neprivlačnosti) svih drugh ciljeva, kao i od opažanja instrumentalnosti tog i drugih ciljeva. Privlačnost jednog cilja zavisi od toga u kojoj meri taj cilj i ostali ciljevi, koji se oslanjaju na njega, pružaju mogućnost pojedincu za postizanje krajnjeg, pravog cilja.

Vrumov model najčešće je korišćen za objašnjenje zadovoljstva poslom. U tom smislu, smatra se da zadovoljstvo poslom proizlazi iz njegove instrumentalnosti u procesu postizanja ciljeva i vrednosti koje pojedinac sebi postavi.

Mnoge druge teorije razvijene su na osnovu Vrumove teorije iščekivanja. Medjutim, u svojim postavkama one nisu bile ništa više do pukih varijacija ove teorije. Iako je Vrumova teorija, kao što je već rečeno, najpotpunija i najpoznatija, detaljnija teorijska analiza pokazuje da i ova teorija, kao i ostale instrumentalne teorije, ima niz nedostataka. Pre svega to su metodološki nedostaci nepotpunog definisanja osnovnih kategorija, kao i nekonzistentnost i kontradiktornost rezultata dobijenih empirijskim istraživanjima. Na primer, mnoge varijacije Vrumove teorije polaze, uglavnom, od postavke da se pojedinac opredeljuje za odredjeno ponašanje u zavisnosti od svoje subjektivne procene vrednosti i značenja ciljeva. Suprotno ovoj pretpostavci, empirijskim putem je dokazano da pojedinci često nisu svesni svih clljeva, a ni pravih vrednosti onih clljeva koje navode kao osnovne za odredjeno ponašanje.

Pored ovoga, ovim teorijama zamera se i to što svoje osnovne kategorije - valencu i instrumentalnost, različito definišu i mere. Neki autori poistovećuju instrumentalnost sa očekivanjem, a drugi - pri definisanju valence - neopravdano zanemaruju razliku izmedju očekivanog i doživljenog zadovoljstva.